31 godina od egzodusa Srba iz RSK u hrvatskoj akciji "Oluja"

Prvih dana avgusta 1995. godine dogodila se agresija Hrvatske na Republiku Srpsku Krajinu (RSK), tokom koje je poginulo ili nestalo više od 1.900 osoba i proterano najmanje 220.000 Srba, a počela je na današnji dan u zoru. 

Agresija na RSK, koju zvanični Zagreb naziva vojno-policijska akcija "Oluja", započela je ujutro 4. avgusta, masivnim napadom na prostor Republike Srpske Krajine, odnosno sever Dalmacije, Liku, Kordun i Baniju, iako je taj prostor formalno bio pod zaštitom UN. 

Bili su to sektori "Jug" i "Sjever" obezbeđeni od strane UN, odnosno misije UNPROFOR, ustanovljene februara 1992. Rezolucijom 743 Saveta bezbednosti OUN.   

Predstavnici RSK u Ženevi i Beogradu prihvatili su inače prethodng dana predlog međunarodne zajednice o mirnom razrešenju. 

Među poginulima, prema raspoloživim podacima Veritasa, bilo je 1.904 osoba, 66 odsto su bili civili, a među njima tri četvrtine stariji od 60 godina. Trećina ubijenih su bile žene. Ubijeno je i desetoro dece mlađe od 14 godina. Ubijanju su pritom nastavljena i po okončanju ratnih dejstava, kako onih koji su ostali na prostoru Krajine, tako i nad izbeglima koji su se povlačili, dejstvima u dubini BiH.

Agresija je bila rezultat koordinisane akcije Hrvatske, uz sadejstvo Armije BiH (muslimanske), formacija BiH Hrvata, odnosno HVO, saglasnost Vašingtona i podršku NATO.  

Firma Militari profešnal risorsis (MPRI) sa središtem u Aleksandriji, Virdžinija, SAD, u kojoj su bile angažovane stotine penzionisanih generala SAD, pripremala je operaciju. Njihovi pripadnici radili su i za Hrvatsku vojsku i za muslimane pripadnike 5. Korpusa Armije BiH. 

Godinama potom, Piter Galbrajt, tadašnji ambasador SAD u Hrvatskoj, priznao je da je signalizirao saglasnost vlastima u Zagrebu za agresiju na RSK, i to uoči sastanka u Ženevi koji je trebalo da dovede do konačnog mirovnog rešenja.

Taj deo Republike Srpske Krajine nastanjivalo je u to vreme najviše 230.000 osoba, od čega je približno 30.000 sačinjavalo vojsku. Bili su to gotovo isključivo civili, rezervisti koji su po smenama obavljali i dužnosti u sklopu Vojske RSK.

Hrvatska je za agresiju na RSK ukupno angažovala 200.000 vojnika, od čega je nešto preko 138.000 direktno učestvovalo u dejstvima.  

Pripadnika Armije BiH bilo je oko 25.000. Procenjuje se da je odnos snaga u borbi bio najmanje sedam prema jedan u korist agresora. 

Odluka o napadu doneta je tokom sastanka u vili Josipa Broza Tita na Brionima 31. jula 1995. 

Prema Brionskim transkripatima, tadašnji predsednik Hrvatske Franjo Tuđman, naglasio je: "To je sada tema naše današnje rasprave, da nanesemo takve udarce da Srbi praktično nestanu".

Govorio je takođe o uklanjanju "remetilačkog faktora" naglasivši da će odstranjivanje "stranog, povijesno odvojenog" elementa doneti pozitivne posledice etničke homogenizacije. Nije pritom zaboravio da skrene pažnju da dok operacija bude trajala treba javno "jamčiti tobože građanska prava".

Vojna dejstva su započela u 5.00 časova ujutro 4. avgusta, žestokim udarima artiljerije i raketnih jedinicana duž čitave linije razdavajanja.  

Posebno su ciljani sistemi veza, koji su onesposobljeni, a onda i sam Knin. Cilj je izvesno bio psihološki efekat. Prva linija odbrane Vojske Republike Srpske Krajine pomerena je, odnosno probijena, na više mesta.

Usledila je evakuacija civila, tokom popodneva odnosno večeri, preko Srba i Dvora. 

Narednog dana, 5. avgusta, oko podneva, objavljeno je da su hrvatske formacije ušle u Knin. 

Tokom istog dana zauzet je prostor većeg dela Dalmatinske zagore koji je ulazio u sastav RSK, osim Knina, Drniš, Benkovac, kao i Plaški u Lici, Dubica u Baniji.

Narednog dana, 6. avgusta, pošto su linije odbrane probijene kod Slunja, dolazi do spajanja trupa Hrvatske sa HVO, vojskom Hrvata BiH, kao i sa Petim korpusom Armije BiH, odnosno muslimanskim snagama. 

Prostor RSK je na taj način presečen. Istog dana zauzeta je Petrinja u Baniji. Posle ozbiljnijeg otpora te večeri pala je i Glina. Vojnić, Topusko, Lapac pali su 7. avgusta. 

U 18.00 časova tog 7. avgusta, Gojko Šušak, tada ministar odbrane Hrvatske, prethodno lider ustaške emigracije u Kanadi, objavio je da je vojna akcija zauzimanja RSK okončana. 

Prostor RSK je sistematski devastiran, opustošen, opljačkan, uz brojna paljenja, rušenja, miniranja, uključujući srpske crkve i objekte istorijskog ili kulturnog značaja.

Bilo je civila, uglavnom poodmaklih godina, koji nisu hteli da se povlače ili nisu mogli. Prema navodima Hrvatskog helsinškog odbora na prostoru sektora "Jug" ostalo je 4.051 lice, od čega je ubijeno oko 600, ne računajući vojna lica. 

Poznati su slučajevi zločina u Ivoševcima, gde je ubijeno najmanje 14 osoba, ili u Plavnom, gde je 6. avgusta ubijeno 13 staraca. 

Komisija OEBS-a u izveštaju od 10. avgusta 1995. navela je: "Postoje direktni dokazi o sistematskom paljenju kuća civila i društvenog vlasništva, uključujući preduzeća, od strane HV-a, civilne policije i pripadnika specijalnih formacija policije".

Savet bezbednosti OUN doneo je Rezoluciju br. 1009, 10. avgusta 1995, kojom je od Hrvatske tražena zaštita civila i njihove imovine, ali nikakve kaznene mere ni povodom agresije ni zbog zločina nisu predviđene. 

Poznato je zločinačko bombardovanje izbegličkih kolona, kao na Petrovačkoj cesti, kada je avion hrvatskog ratnog vazduhoplovsta 7. avgusta nešto posle 12.00 časova na putu nedaleko od Bosanskog Petrovca, usmrtio 10 osoba, među njima četvoro dece. Ranjenih je bilo preko preko pedeset. Bio je to Mig 21, doleteo iz Splita. 

Prihvatom izbeglih posebno su se tada istakli građani Prijedora i Banja Luke.

U akciji nazvanoj "Maestral" koja je bila produžetak "Oluje", od 8. do 17. septembra 1995. hrvatske snage u sadejstvu sa Petim korpusom armije BiH, ubile su 655 i prognale oko 125.000 Srba sa područja više opština zapada BiH: Drvar, Petrovac, Šipovo, Jajce, Bosanska Krupa, Ključ.

Prema presudi presudi haškog Tribunala za bivšu Jugoslaviju, aprila 2011, agresija na RSK odnosno takozvana "Oluja" je bila udruženi zločinački poduhvat, na čijem se čelu nalazio predsednik Hrvatske Franjo Tuđman. Presudim je navedeno da je "cilj bio prisilno i trajno uklanjanje srpskog stanovništva i naseljavanje tog područja Hrvatima". 

Generali HV Ante Gotovina i Mladen Markač osuđeni su tada na 24 odnosno 18 godina zatvora.

Drugostepenom presudom od 17. novembra 2012. obojica su oslobođeni, po svim tačkama optužbe, iako zločini utvrđeni u prvostepenoj presudi nisu negirani.

(Tanjug) Foto: Arhiva