Vlasnik fabrike izgradio cijeli grad za svoje radnike

Krajem 19. vijeka jedan italijanski industrijalac odlučio je da svojim radnicima ne obezbijedi samo posao, već i potpuno novi način života.

Umjesto da izgradi samo fabriku, stvorio je čitav grad u kojem su zaposleni i njihove porodice imali sve što im je bilo potrebno – kuće sa vrtovima, školu, crkvu, bolnicu, sportske terene, pa čak i groblje.

Tako je nastao Crespi d'Ada (Crespi d'Adda), jedno od najbolje očuvanih industrijskih naselja u Evropi, koje se danas nalazi na UNESCO-voj Listi svjetske baštine.

Radnici su živjeli svega nekoliko minuta od fabrike

Priča o Crespi d'Adi počinje 1869. godine, kada je tekstilni preduzetnik Kristoforo Beninjo Krespi (Cristoforo Benigno Crespi) kupio dolinu dugu oko jednog kilometra između rijeka Ade (Adda) i Bremba (Brembo), u italijanskoj Lombardiji.

Na obali rijeke Ade planirao je da izgradi veliku fabriku za preradu pamuka, ali i moderno naselje u kojem će radnici imati siguran posao i kvalitetne uslove za život.

Nasuprot fabričkom kompleksu počele su da niču uredne dvospratne kuće iz kojih se do radnog mjesta moglo stići za svega nekoliko minuta.

Crespi d'Ada razvijao se decenijama, a najveći procvat doživio je kada je upravljanje preuzeo njegov sin Silvio Beninjo Krespi (Silvio Benigno Crespi).

Umjesto zajedničkog smještaja, počele su da se grade porodične kuće okružene vrtovima. Svaka radnička porodica dobila je vlastiti dom i komad zemlje, što je u to vrijeme predstavljalo rijetku privilegiju za pripadnike radničke klase.

Naselje je imalo sve što je bilo potrebno za život

Porodica Krespi željela je da izgradi potpuno samostalnu zajednicu.

U naselju su zato podignuti škola, crkva, bolnica, javna praonica, sportski tereni i groblje kojim dominira monumentalni mauzolej porodice Krespi.

Na uzvišenju iznad naselja izgrađena je raskošna vila nalik srednjovjekovnom zamku, u kojoj su članovi porodice boravili prilikom posjeta svom industrijskom gradu.

Jedno od najmodernijih naselja svog vremena

Crespi d'Ada bio je ispred svog vremena i po tehnološkim rješenjima.

Zahvaljujući obližnjoj hidroelektrani, koja je električnom energijom snabdijevala fabriku, kuće i javne objekte, postao je jedno od prvih radničkih naselja u Italiji sa modernom električnom rasvjetom.

U središtu naselja nalazila se velika fabrika pamuka.

Na vrhuncu proizvodnje radilo je čak 1.200 mehaničkih razboja, dok je, prema pojedinim izvorima, fabrika zapošljavala i do 4.000 radnika.

Velika kriza označila je kraj jedne epohe

Razvoj naselja prekinule su velike ekonomske i političke promjene.

Velika ekonomska kriza 1929. godine, zajedno sa strogom fiskalnom politikom fašističkog režima, primorala je porodicu Krespi da proda cijeli kompleks.

Naselje je potom nekoliko puta mijenjalo vlasnike, dok su radničke kuće postepeno prelazile u privatno vlasništvo.

Proizvodnja pamuka godinama je opadala, a početkom 2000-ih fabrika je, poslije više od 125 godina rada, zauvijek zatvorila vrata.

Ipak, naselje je nastavilo da živi i do danas je gotovo u potpunosti sačuvalo svoj izvorni izgled.

Danas je pod zaštitom UNESCO

Crespi d'Ada danas se smatra jednim od najvrjednijih primjera planski izgrađenih radničkih naselja u Evropi i najbolje očuvanim industrijskim gradom te vrste u južnom dijelu kontinenta.

UNESCO ga je 1995. godine uvrstio na Listu svjetske baštine zbog njegove izuzetne istorijske, arhitektonske i društvene vrijednosti.

Zanimljivo je da su važnu ulogu u procesu kandidature imali studenti, koji su skrenuli pažnju međunarodne javnosti na jedinstvenost ovog mjesta.

Grad i dalje živi

I danas u nekadašnjim radničkim kućama žive porodice, među kojima ima i potomaka prvih radnika fabrike.

Smješten između Milana i Bergama, Crespi d'Ada predstavlja jedinstven podsjetnik na vrijeme kada su fabrike oblikovale ne samo privredu, već i svakodnevni život, izgled naselja i razvoj čitavih gradova.

(Putni kofer.hr) Foto: Printscreen